Ustawa z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy
oraz niektórych innych ustaw w zasadzie wejdzie w życie 8 lipca 2026 r. Celem nowelizacji jest wzmocnienie Państwowej Inspekcji Pracy (PIP) – dla bardziej efektywnego i skutecznego egzekwowania przestrzegania przepisów prawa pracy, przede wszystkim w obszarze nieuprawnionego zastępowania stosunków pracy umowami cywilnoprawnymi.
DECYZJA PRZEKSZTAŁCAJĄCA NIEPRAWIDŁOWO ZAWARTE UMOWY
8 lipca 2026 r. zaczną obowiązywać przepisy wprowadzające zmiany w zasadach przeprowadzania kontroli, nowe zasady przy rozpatrywaniu skarg i prowadzeniu kontroli dotyczących kontraktów cywilnoprawnych, a także wprowadzające nowy tryb przekształcania kontraktów cywilnoprawnych
zawartych w miejsce umów o pracę. Do tego czasu przedsiębiorcy powinni przeanalizować poprawność polityki stosowania przez nich kontraktów cywilnoprawnych.
Państwowa Inspekcja Pracy zyska nowe narzędzia do walki ze śmieciowym zatrudnieniem i wypychaniem pracowników na śmieciowe zatrudnienie, na samozatrudnienie, na fikcyjne samozatrudnienie. Organy PIP dostaną środek władczy w postaci możliwości stwierdzania, w drodze decyzji okręgowego inspektora pracy, istnienia stosunku pracy w sytuacji, kiedy zawarto umowę cywilnoprawną lub osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach, w których, zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy, powinna być zawarta umowa o pracę.
Przewidziano nadanie okręgowym inspektorom pracy uprawnień do wydawania decyzji przekształcających nieprawidłowo zawarte umowy, np. umowę zlecenia w umowę o pracę. Nie będzie to jednak jednoosobowa decyzja inspektora, ale odpowiednio zaprojektowany, wieloetapowy proces, chroniący wszystkie strony.
W razie wykrycia nieprawidłowości, w pierwszej kolejności PIP wydawać będzie polecenie usunięcia
naruszeń. Dopiero jeśli nie zostanie ono wykonane, inspektor PIP będzie mógł złożyć wniosek do okręgowego inspektora pracy o wydanie decyzji przekształcającej nieprawidłowo zawartą umowę w umowę o pracę. Zarówno pracodawca, jak i pracownik będą mogli odwołać się od tej decyzji do sądu pracy, co wstrzyma jej wykonanie do momentu wydania orzeczenia. Na czas trwania postępowania sądowego przewidziano możliwość udzielenia zabezpieczenia roszczenia. W okresie objętym zabezpieczeniem umowa między stronami może zostać zmieniona, wypowiedziana lub rozwiązana wyłącznie na zasadach prawa pracy. Oznacza to, że do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sporu osoba objęta zabezpieczeniem nie może zostać pozbawiona ochrony tylko dlatego, że formalnie zawarła umowę cywilnoprawną. W razie wypowiedzenia lub rozwiązania umowy przysługują jej środki ochrony sądowej przewidziane w prawie pracy.
Ustawa nałożyła też na Głównego Inspektora Pracy wiele obowiązków do realizacji już teraz. W najbliższym czasie w Inspekcji będą zatem trwały intensywne przygotowania do wdrożenia. Konieczne jest:
» opracowanie wieloletniej strategii budowania zdolności i poprawy warunków pracy PIP;
» przeprowadzenie audytu bezpieczeństwa informatycznego w Inspekcji;
» powołanie w porozumieniu z Prezesem ZUS i Szefem
KAS międzyinstytucjonalnego zespołu zadaniowego do spraw oceny ryzyka w celu zwiększenia skuteczności kontroli PIP;
» uregulowanie metod i standardów zarządzania kontrolami PIP w drodze zarządzenia.
CO JESZCZE SIĘ ZMIENI?
Ustawa wprowadza także rozwiązania takie jak:
» wprowadzenie procedury interpretacji indywidualnej. Główny Inspektor Pracy będzie wydawał interpretacje indywidualne w zakresie stosowania przepisów prawa pracy dotyczących ustalenia, czy
przedstawiony we wniosku stosunek prawny stanowi umowę o pracę w rozumieniu art. 22 § 1 Kodeksu
pracy. Pracodawca będzie więc mógł wystąpić do PIP z wnioskiem o sprawdzenie, czy sposób, w jaki zatrudnia swoich pracowników, jest zgodny z prawem, a jeżeli nie – jak doprowadzić je do stanu zgodnego z prawem.
» umożliwienie wymiany danych pomiędzy PIP, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych (dostęp do
informacji dotyczących ubezpieczonych i płatników składek) i Krajową Administracją Skarbową, aby
usprawnić kontrole;
» wprowadzenie możliwości przeprowadzania przez PIP zdalnych kontroli oraz dokumentowania czynności kontrolnych i jej wyników w formie elektronicznej;
» wprowadzenie obowiązku sporządzania przez PIP rocznych i wieloletnich planów działań dla kontroli celowych na podstawie analizy ryzyka;
» co najmniej 2-krotne zwiększenie maksymalnej wysokości grzywny, jaką PIP może nałożyć w postępowaniu mandatowym;
» umożliwienie kontrolowania przez PIP podmiotów, które utraciły status podmiotów zatrudniających
pracowników lub osób zatrudnionych na innej podstawie niż stosunek pracy – w okresie 1 roku przed
rozpoczęciem kontroli;
» przyznanie organom PIP uprawnienia do korzystania z instytucji tzw. pomocy prawnej;
» doprecyzowanie przepisów dotyczących elementów, jakie powinna zawierać decyzja wydana na piśmie;
» ograniczenie przesłanek wydania decyzji ustnych i poleceń do usunięcia nieprawidłowości podczas
trwania kontroli.
Nowelizacja podwyższa wysokości kar grzywny za określone w Kodeksie pracy wykroczenia przeciwko prawom pracownika, odpowiednio: w art. 281 § 1 na „od 2000 zł do 60 000 zł” (obecnie od 1000 zł do 30 000 zł), w art. 281 § 2 na „od 3000 zł do 90 000 zł” (obecnie od 1500 zł do 45 000 zł), w art. 282 § 1 na „od 2000 zł do 60 000 zł” (obecnie od 1000 zł do 30 000 zł), w art. 282 § 3 na „od 3 000 zł do 90 000 zł” (obecnie od 1500 zł do 45 000 zł) oraz w art. 283 § 1 na „od 2000 zł do 60 000 zł” (obecnie
od 1000 zł do 30 000 zł).
Konsekwencją nadania organom PIP nowych uprawnień jest wprowadzenie zmian w postępowaniu cywilnym, których celem jest dostosowanie procedury sądowej do nowych instytucji związanych z odwołaniem od decyzji Głównego Inspektora Pracy w zakresie interpretacji indywidualnej oraz od decyzji okręgowego inspektora pracy stwierdzającej istnienie stosunku pracy.
